Moždani udar (MU) označava heterogenu grupu poremećaja koji su definirani kao iznenadni, lokalizirani poremećaj moždane cirkulacije koji izaziva neurološki ispad. Moždani udar može biti ishemični (80 %) a u pravilu nastaje uslijed tromboze ili embolije te hemoragični (20 %) koji nastaje uslijed puknuća krvne žile (subarahnoidalno ili intracerebralno krvarenje).
Simptomi moždanog udara koji traju <1 sata nazivaju se tranzitorna ishemična ataka (TIA) te se prezentiraju prolaznim neurološkim deficitom, bez supstrata na CT-u, trajanja do 24 sata. Klinička slika ovisi o zahvaćenom dijelu mozga, odnosno opskrbnom području pripadajuće arterije. Smetnje cirkulacije mogu nastati u „prednjim“ krvnim žilama tzv. karotidnom slivu: kontralateralna hemipareza, gubitak osjeta, ispad vidnog polja i poremećaj viših moždanih funkcija dok smetnje cirkulacije u stražnjem slivu (bazilarne, odnosno vertebralne arterije) manifestiraju se vrtoglavicama, dvoslikama, smetnjama gutanja i govora, povraćanjem te nestabilnosti u hodu.
Najčešći uzrok ishemijskog MU je ateroskleroza i to najčešće proksimalnih dijelova unutarnjih karotidnih arterija i ishodišta vertebralnih arterija. Kada stupanj stenoze plakom karotidne arterije bude >75 % raste rizik aterotromboembolije ili hipoperfuzije. Ostali čimbenici rizika su moždani udar u osobnoj ili obiteljskoj anamnezi, starija životna dob, muški spol, konzumacija alkohola, pušenje, hipertenzija, povišene masnoće u serumu, šećerna bolest, srčane bolesti (kongestivno zatajenje srca, umjetna valvula, endokarditis), poremećaji srčanog ritma (FA-izvor kardijalnih embolusa), neoplazme i droge (npr. kokain, amfetamini).
Naglo nastala glavobolja uz dvoslike obično ukazuje na subarahnoidalno krvarenje. Uzroci hemoragijskog MU su hipertenzija (nagli skok tlaka), ruptura A-V malformacija, intrakranijalnih aneurizmi, hiperkoagulabilna stanja te uporaba antitrobotika.
Prozor za fibrinolitičku terapiju je 4,5 h pa je važno da pacijent dođe u tom vremenskom intervalu. U kliničkoj praksi radi procjene rizika od ishemijskog moždanog udara nakon TIA-e koristi se ABCD score (A dob, B arterijski tlak, C klinička slika, D trajanje simtoma; 60 min, E šećerna bolest). Viši ABCD score povezan je s većim rizikom za razvoj ishemijskog moždanog udara tijekom 2,7,30 i 90 dana. Rutinska obrada kod ishemijskog MU uključuje KKS, SE, GUK, ureja, elektroliti u serumu, koagulogram, lipidogram, urini, EKG, CD karotida (pokazatelj okluzije/stenoze) te nativni CT mozga. Pri obradi bolesnika s TIA-om CT se koristi za isključenje nevaskularnih uzroka žarišnih ispada, a u ranoj fazi MU njime isključujemo hematom kao uzrok ispada.
Mjere primarne prevencije usmjerene su na otklanjanje čimbenika rizika. Rizični čimbenici koje možemo modificirati su arterijska hipertenzija (cilj RR<140/90 mm Hg, kod dijabetičara RR<130/80 mm Hg), pušenje, prekomjerna tjelesna težina, dispidemija (cilj LDL<2,5 mmol/l, atorvastatin 40-80 mg, rosuvastatin 20-40 mg), diabetes mellitus (cilj GUK <7 mmol/l), bolesti srca i perifernih krvnih žila. Sekundarna prevencija MU započinje prepoznavanjem etioloških čimbenika koji su do njega doveli, liječenje hipertenzije, kardijalne dekompenzacije, dijabetesa. Ako je riječ o aterotrombomtskoj TIA-i u liječenje se uključuje antiagregacijska terapija acetilsalicilatna kiselina i klopidogrel, a ako je TIA uzrokovana kardioembolijom (FA) onda je indicirana antikoagulantna terapija.
24.2.2025
